Mặc dù mới ở thời kỳ đầu của thương mại điện tử (TMĐT) nhưng giới tiêu dùng Việt Nam đã được làm quen với khái niệm mua hàng trực tuyến (online shopping) từ cách đây khá lâu và tỏ ra khá thuần thục, tuy trên thực tế vẫn còn nhiều sự lộn xộn trong hoạt động và mức độ tin cậy còn thấp.

Các thoả thuận mua bán chủ yếu được thực hiện trên cơ sở “xây dựng lòng tin” bởi vẫn chưa có bất cứ cơ chế bảo đảm nào. Tuy vậy không thể phủ nhận được ưu điểm và sự phát triển tất yếu của hình thức chợ trực tuyến này. Chợ ảo cũng muôn hình vạn trạng và việc có thực sự may mắn mua được hàng “độc” nhưng rẻ, đẹp nhưng ít tiền… tuỳ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm của bạn.

Thập diện mai phục

Cuộc sống mỗi ngày mỗi khác, ngày xưa muốn mua hàng bạn phải “lặn lội” tới từng shop đi tới đi lui, vừa mất công vừa mệt mỏi thì nay chỉ việc ngồi trước màn hình máy tính là xong. Mua hàng qua mạng có rất nhiều sự tiện lợi mà tiện lợi lớn nhất là không mất nhiều công sức,bạn có thể tha hồ “rảo bước” qua các shop trực tuyến, xem hàng thoả mái mà không phải bắt gặp ánh mắt khó chịu của các chủ cửa hàng như khi mua đồ ở ngoài (tất nhiên chỉ khi bạn thử đi thử lại đồ nhiều lần mà không mua mà thôi). Ngoài ra, có thể nói sản phẩm rao bán trên mạng cực kỳ phong phú và đa dạng, từ “cây kim sợi chỉ” tới những mặt hàng xa xỉ phẩm như máy ảnh cao cấp, ô tô…

Sẽ là không quá nếu nói rằng phong trào shopping trực tuyến tại Việt Nam đang nở rộng bởi chỉ trong một thời gian ngắn, hàng loạt các chợ điện tử mọc ra, nhiều hình thức bán hàng được tiếp thị, và tất nhiên số lượng các site rao bán hàng hoá cũng như “nấm mọc sau mưa”. Dạo qua một số “chợ” như: www.chodientu.com.vn; www.muabanraovat.com; www.webmuaban.com;  http://golmart.com.vn; http://vdcsieuthi.vnn.vn;  http://saigon-coopmart.com.vn... mới thấy hết được sự đa dạng của “chợ”. Thôi thì từ những sản phẩm “không thích dùng nên bán đi” tới những sản phẩm “mới 100%” hay “xách tay từ bển về”. Hàng hoá ngập tràn, người dùng như lọt vào mê cung, và việc tìm được món hàng ưng ý xem ra cũng tốn khá nhiều thời gian. Vậy nên người ta mới dùng từ “săn hàng” thay cho từ “mua hàng”. Bạn không thể cứ truy cập vào những trang web này là mua ngay được hàng bởi mỗi ngày có hàng trăm sản phẩm mới được đăng tải lên và vào “giờ” cao điểm cũng có tới hàng nghìn người (cả mua cả bán) dạo quanh “chợ” như bạn.

Tất nhiên, khách hàng luôn là thượng đế. Nếu bạn là người bán hàng mà muốn hàng của mình xuất hiện ngay trên trang chủ ở vị trí “trang trọng” thì bạn sẽ phải bỏ ra một số tiền trả cho nhà cung cấp (ở đây là chủ website). Vào www.muabanraovat.com, đập ngay vào mắt người xem bên ngoài trang chủ các banner quảng cáo VIP nhấp nháy loạn xạ để thu hút sự chú ý của người xem. Đây cũng được coi là hình thức thuê không gian để bán hàng mặc dù việc đăng ký và rao bán trên các “chợ” này là hoàn toàn miễn phí. Chủ website chỉ thu tiền đối với những quảng cáo hoặc rao bán ở vị trí đẹp. Tất nhiên, nếu bạn đang sở hữu một cửa hàng hay muốn bán một muốn đồ có giá trị thì việc thuê vị trí này cũng là hoàn toàn xứng đáng.

Mua hàng - Dễ mà khó

Hoà Bình, một nhân viên kinh doanh, kể: “Công việc của mình quá bận rộn nên không có thời gian đi mua đồ. Những lúc rảnh rỗi mình thường lên mạng mua hàng, thao tác cũng dễ lắm, chỉ cần chọn đồ mình ưng ý rồi gọi điện cho người ta mang tới tận nhà, vừa tiện vừa không mất thời gian”. Còn Thuỵ Nhi, một “fan” của hình thức shopping trực tuyến thì tiết lộ rằng cô thường bỏ khá nhiều thời gian lang thang trên các “chợ” điện tử, nếu may mắn có thể mua được nhiều hàng “độc” với giá rẻ bất ngờ. Món hàng mà chủ yếu phụ nữ tìm mua là quần áo, giày dép, đồ mỹ phẩm, thời trang… và đa phần đều được bán với giá khá “bèo” kể cả hàng hiệu có nguồn gốc từ nước ngoài.

Việc bán và mua hàng qua mạng khá dễ dàng. Người bán chỉ cần đăng ký một “nickname” là có thể tha hồ rao bán sản phẩm mà không phải trả phí. Phương thức liên lạc giữa người mua và bán thường thông qua điện thoại, e-mail hoặc nick chát. Nếu đồng ý mua hàng người mua chỉ việc chỉ bằng tài khoản và thẻ hoặc liên hệ qua điện thoại để người bán giao hàng tận nhà. Chính việc cho rao bán miễn phí hàng hoá trên các “chợ” mạng mà số người bán và mua người càng tấp nập hơn, mỗi ngày có thêm hàng trăm các tên đăng ký mới.

Tuy nhiên, nếu không có kinh nghiệm người mua rất dễ trở thành “gà”, và kết quả là sẽ không mua được sản phẩm như mong muốn hoặc bị gạt mua hàng kém chất lượng, hàng quá đát hoặc hết thời gian sử dụng. Ngoài ra, với những kẻ đùa ác ý thì rao bán hàng trên mạng còn được sử dụng làm phương tiện quấy rối. Nghĩa, một nhân viên PR, còn nhớ in một lần cách đây nửa năm, không biết kẻ nào đã lấy số điện thoại của anh để rao hàng trên mạng. Kết quả là trong hơn nửa tháng, Nghĩa đã phải trả lời hơn trăm cuộc gọi của những người mua liên hệ. Người lịch sự thì hỏi không được thì thôi, còn nhiều kẻ đã chửi um lên kêu anh là lừa đảo.

"Treo đầu dê, bán thịt.. chó"

“Nokia 6610 rẻ rề - chỉ có 150.000VND”. Trong một lần “lang thang” mua hàng trên mạng, Tuấn, một sinh viên ở Thanh Xuân, không hỏi hào hứng liền nhấn vào xem chi tiết thì được chuyển tới đoạn rao vặt đầy đủ bên trong là: “Nokia N95 mới nhập, mới 99%, giá 7,9 triệu… Cửa hàng chúng tôi chuyên cung cấp đầy đủ các model và linh kiện dành cho ĐTDĐ…”. Nếu chịu khó đảo qua các “chợ” ảo, bạn sẽ thấy không hiếm những kiểu quảng cáo… trên trời thế này, rao một đằng còn nội dung bán một nẻo. Ngoài ra, để cho lời rao có vẻ đáng tin cậy hơn, người bán thường tự xưng mình là con gái dù bản thân là trai.

Ngoài các kiểu giật tít “nổ” kiểu trên ra, thì các vụ bán hàng “rởm”, hàng kém chất lượng cũng nhan nhản.Thế nên mới có chuyện vài hôm lại xuất hiện một lời phàn nàn của người mua rằng “anh” A, “chị” B chuyên bán hàng “lởm”, rồi nặng lời hơn là “lừa đảo”, chiếm đoạt. Tất nhiên hàng mua rồi thì khó trả lại bởi có chế độ bảo hành gì đâu, mà cho dù có bảo hành như cam kết của người bán thì khi sản phẩm trục trặc hoặc hỏng luôn thì người bán cũng “lặn” mất tăm.

Sự tin cậy và mức độ thành công của những vụ giao dịch qua mạng là không cao, theo thống kê con số này thường từ 20% đổ lại. Chính môi trường ảo cộng với cơ chế ẩn danh (chỉ cần e-mail là có thể đăng ký và rao bán hàng trên mạng) đã vô tình trở thành công cụ tiếp tay cho nạn lừa lọc, “đánh lận con đỏ con đen” giữa các mặt hàng được đem ra trao đổi, buôn bán. Hiện nay một số “chợ” ảo đã có cơ chế cho phép người xem có thể nhận xét về các mặt hàng được bày bán, cho nên đã giảm thiểu được tệ nạn “nói một đằng, bán một nẻo”. Tuy nhiên, việc thiếu một cơ chế pháp lý rõ ràng và việc tuyên bố không chịu trách nhiệm về tính xác thực của những giao dịch từ phía người điều hành “chợ” điện tử đã khiến cho việc buôn bán, trao đổi qua mạng chủ yếu dựa vào… lòng tin.

Làm thế nào để “săn hàng” hiệu quả?

Vậy câu hỏi đặt ra là làm thế nào có thể “săn hàng” trên mạng một cách dễ dàng, an toàn và hữu hiệu nhất.

Sử dụng chức năng Search. Với một “chợ” ảo có cách trình bày rối rắm, khó tìm kiếm thông tin thì trước hết bạn cần sử dụng chức năng “Search” (tìm kiếm) cho những mặt hàng cần tìm. Không ai có đủ kiên nhẫn và đủ thời gian để tìm kiếm trong một mớ bòng bong thông tin. Chức năng Search rất hữu ích trong hầu hết các trường hợp bởi nó giúp bạn tiết kiệm thời gian và đồng nghĩa với việc tiết kiệm tiền bạc cho bạn.

Tham khảo ý kiến của người đi trước. Việc tham khảo ý kiến của những người có kinh nghiệm mua hàng trên mạng là rất cần thiết, giúp bạn tránh được nguy cơ mua phải hàng “rởm”, hàng kém chất lượng, và có thể mua được hàng với giá tốt nhất. Ngoài ra, những người có kinh nghiệm thường có nhiều “mối ruột” và những kỹ năng tìm kiếm, so sánh và phân tích rất hữu ích.

Mua ở những nơi uy tín. Nên kiểm tra nguồn gốc của người bán hàng thông qua việc “post” bài tham khảo ý kiến trực tiếp trên “chợ” ảo, hỏi ý kiến người mua khác, hoặc chỉ mua hàng từ những địa chỉ đáng tin cậy - chẳng hạn như những cửa hàng uy tín, có chế độ bảo hành rõ ràng. Bạn cũng nên mua hàng từ những website có địa chỉ giao dịch cụ thể, có đăng ký kinh doanh hợp pháp để tránh trường hợp mua nhầm hàng giả không thể khiếu kiện.

So sánh sản phẩm. Khi mua bất cứ sản phẩm nào, cũng nên so sánh với các mặt hàng tương tự được bày bán trên các site khác, một phần có thể đối chiếu được giá cả để mua được với giá tốt nhất, phần khác để đảm bảo sản phẩm cần mua vẫn thuộc loại “dùng tốt”.

Thử trước khi mua. Đây vẫn là động tác mà người mua hàng cần làm để đảm bảo các tính năng và đặc điểm sản phẩm đúng như quảng cáo của người bán.

Giữ lại hoá đơn. Khi mua sản phẩm, người mua cần giữ lại các hoá đơn cần thiết (hoá đơn chuyển tiền, hoá đơn thanh toán, phiếu bảo hành… nếu có), và kiểm tra kỹ tem bảo đảm và địa chỉ của nơi cung ứng sản xuất.

Kiểm tra phương thức thanh toán. Nên bỏ qua tất cả những mẩu rao chỉ chấp nhận thanh toán bằng séc hoặc chuyển tiền mặt. Đây là cách thanh toán vừa không an toàn, vừa không khả thi và nên cẩn thận với những ai yêu cầu thanh toán trực tiếp qua thẻ tín dụng.

Tự bảo vệ mình. Cảnh giác với những e-mail yêu cầu bạn cung cấp các thông tin cá nhân như e-mail, mật khẩu, thẻ tín dụng, tài khoản ngân hàng… Tuyệt đối không được cung cấp những dạng thông tin liên quan tới tài chính của bạn. Những e-mail lừa đảo dạng này thường giả danh từ những quản trị website, hoặc từ các ngân hàng của bạn. Ngoài ra, bạn cần chú ý đừng bao giờ mở một trang web theo đường link trong e-mail bởi đó có thể chỉ dẫn bạn tới một trang web lừa đảo (hình thức phishing). Trước khi cung cấp thông tin mã số thẻ tín dụng, hãy chắc chắn rằng giao dịch của bạn đã được mã hoá, không nên mua hàng ở các điểm công cộng bởi rất dễ để bị đánh cắp toàn bộ thông tin cá nhân.